تبلیغات
حه‌وشه‌ی کچانی کوردستان - زنان نامی کرد1
حه‌وشه‌ی کچانی کوردستان
ئێمه له یه ک سێومان خوارد

ئارشیڤی بابه‌ته‌کان

ده‌رو جیران

به‌رهه‌می تر

← ئامار

  • هه‌مووهاتنه‌کان:
  • میوانه‌کانی ئه‌مرۆ:
  • میوانه‌کانی دوێنێ:
  • سه‌ردانه‌کانی ئه‌ومانگه‌:
  • سه‌ردانه‌کانی مانگی پێشدا :
  • گشت نووسه‌ران:
  • گشت بابه‌ته‌کان:
  • دوایین سه‌ردان:
  • دوایین به‌رۆژبوون :

زنان نامی کرد1

دکتر سوران کردستانی

محقق و نویسنده کرد

    تاریخ پرفراز و نشیب ملت کرد، و نیز حافظه کهنسالان این مردم، نام و خاطره زنانی را به یاد دارد که در عرصه‌های گوناگون اندیشه و رفتار، هماره تحسین‌ برانگیز بوده‌اند. از بررسی رویدادهای تاریخی و جریانات اجتماعی کردستان در سده‌های پیشین، چنین بر می آید که به طور کلی زن در جامعه سنتی و ایلیاتی و عشایری کردستان موجودی محترم، قدرتمند، مؤثر و مفید، اما در حیطه فعالیتهای اجتماعی نامرئی بوده و حضوری بسیار کمرنگ و شبح‌گونه داشته است. ازینرو، هر از گاهی که زمینه‌ای فراهم گشته و زنی توانسته حصارهای بلند و تنگ این جایگاه اجتماعی را درنوردد و ساختار سنتی جامعه خویش را بگلسد و بر خلاف عادت مألوف و رسوم معهود در صحنه‌ای از صحنه‌های اجتماعی نقش‌آفرین گردد، حافظه جمعی ملت وی را به خاطر سپرده، ستایش نموده و به نیکی و افتخار از وی یاد نموده است.

    البته به دلایل گوناگونی از جمله ویژگیها و هویت فرهنگی و نیز ساختار خاص جامعه کردان، شبح گونگی و کمرنگی حضور زنان در صحنه‌های اجتماعی قابل درک است. اما همواره از زیرساختهای نامرئی ساختار جامعه ایلی ـ عشایری که در آن زن یکی از نقش‌آفرینان عرصه‌های فرهنگ ملی و اقتصاد سنتی است، نباید غافل بود.

    با در نظر گرفتن یک چنین شرایط فرهنگی و اجتماعی خاص، به هر حال جامعه سنتی کرد، چه شهری و چه روستایی، نه تنها هیچگاه از آثار وجودی زنان اندیشمند، بافراست، مدیر و مدبر و باکیاست بی‌بهره نبوده است، بلکه حتی در مواردی نقش زنان در اجتماع برجسته‌تر از مردان همعصر خویش پدیدار گشته و درخشیده است. از نمونه‌های بارز چنین شخصیتهایی «حفصه خانم نقیب» در عرصه سیاسی و اجتماعی معاصر، و نیز مورخه و ادیبه و شاعره نامی کرد مستوره اردلان را می توان برشمرد.

    در بخش یکم این مقاله حوزه‌های مختلف فعالیتهای فرهنگی ـ اجتماعی برخی از زنان نامی کرد در طول چندین سده پیشین مورد مطالعه قرار گرفته و در بخش دوم، فهرستی از زنان نامی کردستان به همراه شرح مختصری از بیوگرافی آنان آورده شده است.

 

1

حوزه‌های مختلف فعالیتهای فرهنگی ـ اجتماعی زنان نامی کرد

در سده‌های پیشین

    با توجه به دایره وظایف و مسئولیتهای زن در جامعه اسلامی، و نیز با در نظر گرفتن سطح فرهنگ عمومی و محرومیتهای فرهنگی ـ اجتماعی ـ اقتصادی جامعه روستایی کردستان در دورانهای گذشته، نمی توان انتظار داشت که در حوزه‌های علمی و فرهنگی، زنی به درجه‌ای از اشتهار و اعتبار اجتماعی دست یافته باشد؛ مگر در موارد نادر. اما وضع زنان شهرنشین تا حدودی از جامعه زنان روستایی بهتر بوده است. اصولا کردستان منطقه محرومی بوده است و بجز در یکی دو شهر ـ اگر بتوان آنها را در آن ادوار شهر نامید ـ هیچگونه امکانات تحصیلی و فعالیتهای هنری و مشارکتهای اجتماعی به مفهوم امروزی آن، برای زنان فراهم نبوده است. در واقع بافت جامعه شهری و روستایی، مشابه و بسیار به یکدیگر نزدیک بوده است. هم ازینرو، ساختار اجتماعی و جوّ فرهنگی حاکم بر شهرها، چندان فاصله‌ای با روستاها نداشته است.

    در میان طبقات پایین و متوسط شهری، اساساً فعالیت فکری چشمگیری جریان نداشته است. از میان طبقات اعیان و اشراف شهری ـ بر حسب پایگاه اجتماعی خانواده ـ گاهی زنان ادیبه و فاضله هنرمندی برخاسته‌اند و در عصر خود به درجاتی از شهرت و اعتبار اجتماعی نایل شده‌اند. اما در میان طبقه عرفا و علما و ادبای کردستان، به جهت بالاتر بودن سطح علمی و فرهنگی، و برخورداری از منزلت و احترام اجتماعی، و نیز به علت وجود تفکر دینی در خاندانهایی که تحصیل علم را بر زن و مرد مسلمان واجب می داند، غالباً زنان برجسته‌ای سر برآورده‌اند که در دوره و عصر خویش منشأ تأثیر و مصدر خدمات ارزنده‌ای بوده‌اند. با توجه به اینکه زنان در جامعه سنتی و بسته شهری در خلال سده‌های میانه و اخیر، نقش اجتماعی مستقیم و برجسته‌ای برعهده نداشته‌اند، اما چه بسا برخی از آنان پا به پای مردان و حتی گاهی بیشتر از آنها، در صحنه‌های گوناگون حیات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی جامعه حضور داشته‌اند و نقش مؤثری ایفا نموده‌اند. در هر حال، ویژگی برجسته فعالیتهای اجتماعی زنان در مقطع یادشده آن است که این فعالیتها غالباً کمرنگ بوده و نمود اجتماعی چندان چشمگیری نداشته است. به دیگر سخن، زنان کرد به طور بالقوه، قابلیت و استعداد انجام فعالیتهای اجتماعی را داشته‌اند، اما به علت ساختار سنتی جامعه کرد، مسئولیتهای خانوادگی زنان مقدمتر و مهمتر بوده است. لذا گاهی بر حسب ضرورت، زنان از ورای این پرده نامریی، پدیدار شده و به طور مستقیم در صحنه‌های مختلف علمی، فرهنگی و هنری عصر خویش ظاهر گردیده و بدینگونه از اعتبار اجتماعی و اشتهار بسزایی برخوردار گشته‌اند.

    حوزه‌های گوناگون فعالیتهای علمی، فرهنگی و هنری زنان نامی شهرنشین کرد را در قرون اخیر می توان به طور کلی در پنج دسته زیر مورد مطالعه قرار داد:

یکم ـ حوزه علوم و معارف اسلامی:

     مشتمل بر رشتهایی همچون حفظ و تلاوت قرآن، فقه و روایت حدیث. در این حوزه تنی چند از زنان کرد به اشتهار و اعتبار رسیده‌اند، کسانی چون: فخر النساء، شهده دینوری، اُمّ محمّد حَکاری، فاطمه حَکاری، جویریه خاتون حَکاری، اَسماء خاتون حَکاری، اَمَة الله خاتون حَکاری، عائشه جَزَری، سَلمی خاتون جَزَری، فاطمه خانم گورانی، عایشه تُرجانی، ..

دوم ـ حوزه ادبیات و علوم انسانی:

    مشتمل بر رشته‌هایی چون ادبیات شفاهی (روایت افسانه‌ها و حکایات و داستانها و پند و امثال)، تاریخ نویسی و نیز شعر (به فارسی، کردی، ترکی و عربی). از میان روایتگران ادبیات شفاهی در قرن اخیر، می توان به دو تن اشاره نمود: خدیجه خانم دخت ملا احمد حجةالاسلام و سیده شیخ زاده درخشنده خانم آیتی دخت روانشاد شیخ محمد مردوخ آیت‌الله کردستانی. اما در زمینه تاریخ نویسی، یکی از زنان کرد سنندجی به نام ماهشرف خانم قادری متخلص به مستوره و مشهور به مستوره اردلان، به اشتهار چشمگیر و اعتبار اجتماعی قابل توجهی دست یازیده است. نیز از میان زنان شاعره کرد، تنی چند اشتهار یافته‌اند: زیب النساء گروسی، حَیران خان دُنبُلی، سریه دیاربکری، صاحبه سلطان دُنبُلی، عایشه عصمت تیمور، جهان آرا خانم پاوه‌ای، خاتون خورشید مریوانی، خورشیدنما داواشی.

سوم‌ ـ حوزه هنر:

    مشتمل بر رشته‌هایی همچون: صنایع دستی روستایی، قالیبافی، سفالگری سنتی و مجسمه‌سازی، دست آفرینه‌های ظریف (گلدوزی، پولکدوزی، منجوق دوزی،  ملیله‌ دوزی)، خوشنویسی.

چهارم ـ‌ فعالیتهای اجتماعی محدود:

 مشتمل بر،  الف) تعلیم و تدریس خصوصی به نسوان یا برخی از جوانان ذکور خانواده، در رشته‌های علوم اسلامی و ادبیات فارسی و عربی.

ب) فعالیتهای دینی ـ عرفانی (تزکیه و ارشاد نسوان مؤمنه در تکایا و خانقاههای زنان).

 پنج ـ حوزه طب سنتی:

    در این حوزه برخی از زنان کرد در رشته‌هایی همچون جرّاحی سنـّتی، قابلگی و گیاه درمانی سنتی فعّال بوده‌اند. در این زمینه شماری از زنان روستایی و شهرنشین کرد فعالیت داشته‌اند و از این طریق در روزگار خویش مصدر خدمات عام‌المنفعه بوده‌اند. دو تن از زنان کرد در قرن اخیر، در منطقه کردستان اَردلان در حوزه طب سنتی فعالیت داشته‌اند: شیخ زاده حَسیبه خانم، خواهر شیخ عثمان نقشبندی، در زمینه گیاه درمانی سنتی. و دیگری شیخ زاده سیده درخشنده خانم مردوخ، در زمینه گیاه درمانی سنتی.

 

ناسنامه‌

سه‌رونووسه‌ران :

گه‌ڕان

بیرزانین

  • ژنان وکچان لە کام بەشە لاوازن؟






نووسه‌ران

ابزار وبمستر

ابزار وبلاگ

[cb:post_title]