تبلیغات
حه‌وشه‌ی کچانی کوردستان - تەڵا‌ق و كێشەكانی ژنان دوای تەڵاق
حه‌وشه‌ی کچانی کوردستان
ئێمه له یه ک سێومان خوارد

ئارشیڤی بابه‌ته‌کان

ده‌رو جیران

به‌رهه‌می تر

← ئامار

  • هه‌مووهاتنه‌کان:
  • میوانه‌کانی ئه‌مرۆ:
  • میوانه‌کانی دوێنێ:
  • سه‌ردانه‌کانی ئه‌ومانگه‌:
  • سه‌ردانه‌کانی مانگی پێشدا :
  • گشت نووسه‌ران:
  • گشت بابه‌ته‌کان:
  • دوایین سه‌ردان:
  • دوایین به‌رۆژبوون :

تەڵا‌ق و كێشەكانی ژنان دوای تەڵاق

تەڵاق دەستەواژەیەكی ژینگە ناسی و تەندروستیە، كە لە كۆمەڵناسی بە كاردەبردرێ، بە ماناو دەربڕینێكی وردتر دەتوانین بڵێین خەسارناسی یان پاتۆلۆژیە.


ئەم دەستەواژە ئاكامی شوبهاندنی كۆمەڵگای مرۆڤی بە لێكۆڵینەوەو پشكنینی پرسە كۆمەڵایەتیەكانی وەكو پرسەكانی ژینگەیە. خەسارناسی كۆمەڵایەتی لە پەیوەندیی لەگەڵ پرش و بڵاوی و پشێویەكانی كۆمەڵگا و هەڵس و كەوتێك ورد دەبێتەوە كە ئاسایی نیە و رێژەی لە بەراورد لە گەڵ حەشیمەت زۆر بەرزە و لەم بارەوە شرۆڤەی پێویست دەكرێ بۆ ئەوەی دەركەوێ هۆكاری لە ناو چوونی بایەخە كۆمەڵایەتییەكان چیە و بۆچی ئامانجە تاكەكەسیەكان گۆڕانیان بە سەر داهاتووە و بەرەو ئاقارێكی دیكە هەنگاو هەڵدەگرن. 

دەبێ بگوترێ زۆربەی كۆمەڵگا هەنووكەییەكان لە گەڵ دیاردەی تەڵاق دەستەو یەخەن بە جۆرێك كە ژیانی كۆمەڵایەتی و تاكەكەسی خستۆتە مەترسیەوە. لە روانگەی كۆمەڵناسان و پسپۆڕانی ئەم بوارە، پرسە كۆمەڵایەتیەكان بارودۆخێكیان خۆڵقاندووە كە دەتوانرێ وەك مەترسیەكی جیدی بۆ سەر رێورەسمی ژیانی تاكەكانی كۆمەڵگە بە ئەژمار بێ كە زۆر جار مرۆڤ بە دوای رێگە چارەی گونجاو بۆ خاشەبەر كردنیان دەگەڕێ.

زۆر جار مەودایەكی بەرین لە نێوان ئارمانجەكان و حەقیقەتی كۆمەڵایەتی دێتە ئاراوە و هەر ئەو هێزانەی كە ئاوها بارودۆخێك دەخوڵقێنن جا چ مرۆڤ بێ و چ كۆمەڵگا دەبێتە هۆی پێكهاتنی كێشە كۆمەڵایەتیەكان و ئەندامانی كۆمەڵگەش لەم پەیوەندیە دا دژكردەوە نیشان دەدەن.

گرینگی و چۆنیەتی ئەم دژكردەوانە بە پێی یاسای كۆمەڵناسی زۆرتر لە رێگای كاریگەری ستراكتۆرە كۆمەڵایەتیەكان و دامەزراوە و بایه‌خەكانیانە. بە تێڕوانینێكی تر دەتوانین بڵێن لە كۆبەندیەكی گشتی دا كێشە و پرسە كۆمەڵایەتیەكان بواری هزری و زانستیان هەیە.

كێشەكانی مرۆڤ بە كەسایەتی تاكەكان و دەورووبەریانەوە لكاوە، بەڵام كێشە كۆمەڵایەتیەكان پرسگەلێكن لە لایەك پەیوەندی راستەوخۆیان بە بارودۆخی تایبەت و ژیانی مرۆڤەكانەوە هەیە ، لە لایەكی دیكەوە پەیوەندی بە بارودۆخ و دامەزرانی كۆمەڵگا و چۆنیەتی دروستبوونی كۆمەڵگاوە هەیە. 

لە راستی دا تاكەكانی كۆمەڵگا هەست بەوە دەكەن بایەخە كۆمەڵایەتیەكانی كە گرینگی تایبەتی بۆیان هەیە لە بەر چاو ناگیرێ یان بە وتایەكی تر كەوتۆتە مەترسیەوە و لە كۆتایی دا قەیرانی كۆمەڵایەتی لێدەكەوێتەوە.

زۆربەی خاوەن ڕایان و پسپۆرانی بواری خەسارە كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان لە سەر ئەو بڕوایەن ته‌ڵاق كاتێك دەكرێ وەك خەساری كۆمەڵایەتی سەیری بكرێ كە لە نێونجی رێژەی خۆی تێپەڕێ و بە رێژەیەكی زۆر خێرا بەرز بێتەوە و سنوورەكان ببەزێنێ.  

بۆ زانین و لێكۆڵینەوەی ئەم بوارەش رێژەی ته‌ڵاق لەگەڵ رێژەی هاوسەرگیری بەراورد دەكرێ ،ئەگەر رێژەی ته‌ڵاق  لە چاو رێژەی هاوسەرگیری بەرزتر بێ وەك خەسارناسی كۆمه‌ڵایه‌تى ناوی لێ دەبردرێ و دێتە نرخاندن. تەڵاق هۆكاری جۆراو جۆر و بەربڵاوی هەیە ، ناسینی هۆكارەكانی تەڵاق دەتوانێ شوێندانەری ئەرێنی لە سەر كەم كردنەوەی هەبێ. هۆكاری دەروونی و كێشە نەفسیەكان پەیوەندی راستەو خۆیان بە دیاردەی ته‌ڵاقەوە هەیە كە ئێمە هەوڵ دەدەین لێرە دا چەن نمونەیەكیان بخەینە روو.

نەبوونی لێك تێگەیشتن
كاتیك ژن و پیاو لێك تێنەگەن و جیاوازی بیر و بۆچوونیان هەبێ تا رادەیەكی زۆر لێك دوور دەكەونەوە و بە بچووكترین بیانوو كێشەكانیان سەرهەڵدەدا و لە ئاكام دا دوای شەڕ و تێكهەڵچوونێكی زۆر لێك جیا دەبنەوە.

هۆكاری ئابووری
پرسە ماڵی و ئابووریەكان یەكێك لە سەرەكیترین هۆكارەكانی سەرهەڵدانی ته‌ڵاقە، بەڕای زۆربەی تاكەكانی كۆمەڵگا نەبوونی پشتیوانیی مادی گەورەترین و شوێن دانەرترین هۆكاری ته‌ڵاقە، لێرە دا پێویستە ئاماژە بەو خالەش بكەین لە ژیانێكی هاوبەش دا ئەگەر خۆشەویستی حاكم بێ ژن و پیاو دەتوانن بە لانی كەمی پێداویستیەكانی ژیان بەیەكەوە ژیان بەرنە سەر و بە دوو قٶڵی كێشەكانیان چارەسەر بكەن، بەڵام ئەگەر شیرازەی بنەماڵە لە سەر بنەمای پێویستی مادی كەسێك بە كەسێكی دیكەوە دابمەزرێ ئەوە ژیانێكی تەندرووست نیە و بێ گومان لە سەر ئەساسی بەرژەوەندی یەك لایەنە دامەزراوە، بۆیە دەبێت سیستم لەم پەیوەندیە دا بەرپرسیار بێ و بتوانێ هەلی لە باری كار بۆ تاكەكانی ناو كۆمەڵگا برەخسێنێ و پشتیوانیان لێ بكات.

نەخۆشی دەروونی 
كاتێك یەكێك لە هاوسەرەكان لە بواری دەروونیەوە تەندرووست نیەو نەخۆشە دەبێتە هۆی پێك هاتنی توندوتیژی لە ناو بنەماڵە و ئەم ژیانە زۆر زوو لێك دەترازێ و هەڵدەوەشێ.

مادەی سڕكەر
یەكێكی تر لەو هۆكارانەی كە شوێندانەری زۆر نێگەتیڤی لە سەر دیاردەی ته‌ڵاق هەیە تووش بوونی ئەندامانی بنەماڵە بە تایبەتی ژن و پیاو بە مادەی سڕكەرە چوونكە كەسانی تووش بوو بەردەوام بە دوای دابین كردنی ئەو مادانەوەن و هەست و سۆز و بەرپرسیارێتیان نامێنێ و ئەمە دەبێتە هۆی رووخانی شیرازەی بنەماڵە.

زەماوەندی زۆرە ملێ
زەماوەندی زۆرە ملێ كە لە سەر خواست و ویستی ژن یان پیاو نەبێ و تەنیا بە هۆی ویستی ئەندامانی بنەماڵە (دایك، باوك ، برا، خاڵ و هتد.....) بێ.

باڵغ نەبوون
پێكهێنانی ژیانی هاوبەش لە ژێر تەمەنی 18 ساڵ و تەنیا بە هۆی خۆشەویستیەكی سەرسەری و لە روی سۆزی دەروونی كە دوای ماوەیەكی كورت پەشیمانی لێ دەكەوێتەوەو دەبێتە هۆی ته‌ڵاق كە ئەم جۆرە لە زەماوەند لە ئێران رێژەی زۆر بەرزە. 

چاوەڕوانی لە رادەبەدەر
هەنووكە سەرمایە و مادیات خۆی خستۆتە ناو هەموو كەلێن و قوژبنێكی ژیانی تاكەكان و ژن و پیاو بۆ دەستەبەری پێداویستیەكانی ژیانێكی تا رادەیەك خۆش هەوڵ و ماندوو بوونێكی زۆر دەكێشن و دواتر بە هۆی ئەم ماندوو بوونە كەم كەم لێك دوور دەكەونەوەو لە ناو ماڵەكانیان هەست بە ئارامی ناكەن و لە كۆتایی دا لێك جیا دەبنەوە.

چاو لێگەری
بەراورد كردنی ژیانی خەڵكانی دیكە لە گەڵ ژیانی خۆت كە پێی دەوترێ چاو لێكەری لەم جۆرە دا كەسی بەرامبەر هەست بە دارووخان دەكات بۆیە لە ناو بنەمالەكەی هێمنی و ئارامی نابینێ. 

دەبێ بڵێن كە هۆكارەكانی  سەرهەڵدانی ته‌ڵاق لە كۆمەڵگا زۆر و بەربڵاون و ناتوانین لە دوو توێی ئەم بابەتە دا باسی هەموو لایەنەكانی بكەین وەكوو( توند و تیژی لە ناو بنەماڵە، جیاوازیی كەلتووری، جیاوازی و مەودای زۆری رادەی تەمەن، پێك هێنانی  ژیانی دووبارە ، دڵپیسی (غیرە)، دەست تێ وەردانی كەسانی دەورووبەر لە ژیانی هاوبەش، نەبوونی خۆشەویستی، سیستمی پیاو سالاری، نەبوونی مەتمانە، زۆرداری، بەچاوی مڵك چاو لە ژن كردن و هتد...

ئەمانەی كە باسمان كرد بەشێكی بچووك لە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی دیاردەی ته‌ڵاق لە كۆمەڵگا بوون، بەڵام لێرە دا دەمانهەوێ باسی ته‌ڵاق و كێشەكانی دوای ته‌ڵاق لە سیستمی دژە ژنی كۆماری ئیسلامی بكەین:

لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی بە پێی مادەی 1133ی یاسای مەدەنی پیاو هەر كاتێك مەیلی لە سەر بێ و بیهەوێ دەتوانێ ژنەكەی ته‌ڵاق بدات ، بەڵام ئەمە لە حاڵێك دایە ژن هەر كاتێك بیهەوێ ته‌ڵاق وەربگرێ دەبێ هێندێك بەڵگە بۆ دادوەر بخاتە روو كە پێێ دەوترێ یاسای(عصر و هجر) تا بەڵكوو بتوانێ مارەیی وەربگرێ و بژیوی ژیانی خۆی پێ دابین بكات، كە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی لە ئێران ژنان بە شێوەی پێویست لە پرۆسەی ئابووری و سیاسی ولات دا بەشدار نین و لە بواری ئابووری سەربەست نین و ئەم بڕە مارەیە دەتوانێ پشتیوانێك بێ بۆ دابین كردنی هێندێك لە پێداویستیە سەرەتایەكانی ژیانیان. 

بە بڕوای من ژنان لە رێگەی مارە كردن وەك كاڵایەك بە پیاوان دەفرۆشرێن و هەر ئەوەشە وای كردووە پیاو وەك مڵكی خۆی سەیری جەستە و رۆحی ژن بكات و هەر جۆرە توند و تیژیەك بۆ سەر ژن لە لایان خۆیەوە بە رەوا بزانێ. لە ئێران ئەگەر ژن بیهەوێ ته‌ڵاق وەربگرێ دەبێ لە هەموو مافەكانی تەنانەت منالەكانیشی دەست بكێشێ. 

ئامارە فەرمیەكان باس لەوە دەكەن لە سەدا 89ی ژنانی ته‌ڵاق مژووڵی كار نین و ژنی ناو ماڵن كە بەم جۆرە هیچ پشتیوانیەكی مادیان نیە ،ئەم ژنانە ناتوانن تەنانەت پشت بە بنەماڵەكانیشیان ببەستن چونكە لە لایان ئەوانیشەوە دەكەونە پەراوێزەوە.

چاو لێكردنی نالەباری كۆمەڵگا لەو ژنانە
ژنانی ته‌ڵاق لە كۆمەڵگا دەكەونە پەراوێزەوە و بە چاوێكی سووك سەیریان دەكرێ و بەردەوام دەكەونە بەر لۆمە و تانوتی ئەندامانی بنەماڵە و هتد... كە ئەمە ئازار و كێشەكانیان زیاتر دەكات.

لە  دادگاكانی ئێران دوای ته‌ڵاق مەرجەكانی تایبەت بە دابەش كردنی دارایی بە كەمی لە بەر چاو دەگیرێ و دارایی بە شێوەیەكی عادلانە لە نێوان هاوسەرەكان دابەش ناكرێ بەڵكوو زۆرتر بە پیاو دەدرێ. یەكێك لەگەورەترین كێشەكانی ژنان دوای ته‌ڵاق وەئەستۆ گرتنی بەرپرسیاریەتی مندالە كە ئەگەر ژن بیهەوێ منالەكانی وەربگرێ دەبێ دەست لە هەموو مافەكانی خۆی بكێشێ.

ئەمە لە حالێك دایە كە دوای چاو پۆشی لە مافیش ئەگەر بێت و ژن ژیانی دووبارە پێك بێنێ دەبێ مناڵەكەی رادەستی هاوسەرەكەی یا خود بنەمالەی هاوسەرەكەی بكات. 

ئازار و كێشە درووست كردن لە لایه‌ن هاوسەری پێشوو
زۆر جار بیندراوە تەنانەت دوای ته‌ڵاقیش ژنان لە لایان هاوسەری پێشوویانەوە دەكەونە بەر هەرەشە و توند و تیژی و تەنانەت دەكوژرێن و یاسا بە شێوەی پێویست پشتگیری ژن ناكات و زۆر جا پشتیوانی لە پیاو دەكات. ژنانی ته‌ڵاق وەرگرتوو لە كۆمەڵگای پیاو سالاری ئێران كێشەی جۆراوجۆریان بۆ دەخوڵقێ . ژن ئەگەر بیهەوێ لە گەڵ بنەمالەكەی ژیان بكات دەكەوێتە پەراوێزەوە و ئازارەكانی زیاتر دەبێ و ئەگەریش بیهەوێ بە شیوەی سەربەخۆ ژیان بكات و سەربەست بێ لە لایان بنەماڵە وكەسانی دەوروبەر ئیزنی پێ نادرێ و هەروەها لە كۆمەڵگاش جێ نابێتەوە و بە هۆی ئەوەی تەنیایە خانووی پێ نادرێ و هەزاران كێشە و كۆسپی دێتە سەر رێ كە ئەمە دەگرێتەوە بۆ بیر كردنەوەی سەقەتی كۆمەڵگا و تاكەكانی كۆمەڵ.

لێكۆڵەرانی خەسارە كۆمەڵایەتیەكان باس لەوە دەكەن كە هۆكاری ئەم جۆرە روانین و بیر كردنەوانە دەگەرێتەوە بۆ زۆر بوونی زەماوەندی كاتیی پیاوان (سیغە) كە نمونەی ئەم زەماوەندانە ژنانی ته‌ڵاق وەگرتوون كە بە هۆی گوشار و كێشە دەرونیەكان و نەبوونی پشتیوان و ترس لە بێ كەسی و تەنیایی مل بۆ ئەم ژیانە رادەكێشن.

لە كۆتایی دەبێ بڵێین بۆ پشتیوانی لە ژنانی ته‌ڵاقدراو و كەم كردنەوەی بەشێك لە ئازارەكانیان پێویستیمان بە فەرهەنگ سازی هەیە و دەبێ داب و نەریت و بیری دواكەوتوانە كە هەڵقولاوی هەناوی سیستمی پیاو سالاری و ئیسلامی ئێرانە فڕێ دەین، بە چاوی كەسانی ئاسایی لە ژنانی ته‌ڵاق بڕوانین و بیسەلمێنین لە ژنانی ته‌ڵاق وەرگرتوو دوای ئەو هەموو ئازار و كێشە دەروونیانەی كە لە ژیانی رابردوو دا لە گەڵی بەرەورو بوون پێویستیان بە ژیانێكی ئارام و بە دور لە كێشە هەیە.

هه‌تاو عه‌بدوڵڵاهى

له  وارڤین

ناسنامه‌

سه‌رونووسه‌ران :

گه‌ڕان

بیرزانین

  • ژنان وکچان لە کام بەشە لاوازن؟






نووسه‌ران

ابزار وبمستر

ابزار وبلاگ

[cb:post_title]